چک لیست قرارداد نیروگاه خورشیدی

تصور کنید میلیاردها تومان سرمایه خود را صرف احداث یک نیروگاه کرده اید، اما بعد از دو سال متوجه می شوید که راندمان پنل ها افت کرده و پیمانکار هیچ مسئولیتی را گردن نمی گیرد. این کابوس بسیاری از سرمایه گذارانی است که «قرارداد نیروگاه خورشیدی» را صرفاً یک کاغذبازی اداری می دانستند.

سرمایه گذاری در انرژی خورشیدی یکی از امن ترین روش های کسب درآمد است، اما به شرطی که خشت اول، یعنی قرارداد، کج گذاشته نشود. ما در دنیا سولار بارها دیده ایم که یک بند کوچک در قرارداد EPC چگونه توانسته جلوی ضررهای هنگفت کارفرما را بگیرد یا برعکس، نبودش باعث شکست پروژه شود.

این مقاله یک متن تئوری نیست؛ بلکه یک ابزار عملیاتی است. ما تمام تجربه ۲۰ ساله خود را در قالب یک چک لیست دقیق آماده کرده ایم تا شما با خیالی آسوده، قلم را روی کاغذ قرارداد بگذارید. اگر به دنبال تضمین آینده سرمایه گذاری خود هستید، تا انتهای این مسیر همراه ما باشید.

قبل از امضای قرارداد نیروگاه خورشیدی دقیقاً به چه چیزی نیاز دارید؟

شروع یک پروژه خورشیدی بدون آگاهی از جزئیات حقوقی و فنی، مثل رانندگی در شب بدون چراغ است. بسیاری از کارفرمایان تصور می کنند که انتخاب یک پیمانکار خوش نام کافیست، اما واقعیت چیز دیگری است.

تعریف مسئله و اشتباهات رایج کارفرما؛ چرا پولتان به خطر می افتد؟

بزرگترین اشتباه کارفرمایان، امضای قراردادهای آماده ای است که پیمانکاران جلوی آن ها می گذارند. این قراردادها معمولاً “پیمانکار-محور” هستند، نه “کارفرما-محور”. اشتباهات رایج عبارتند از:

• ابهام در Scope of Work: مشخص نبودن دقیق مرز تعهدات.

• تمرکز صرف روی قیمت: قربانی کردن کیفیت و ضمانت نیروگاه خورشیدی به خاطر چند درصد تخفیف.

• نادیده گرفتن جرایم تأخیر: وقتی پروژه ۶ ماه دیرتر به شبکه وصل شود، شما ۶ ماه درآمد ارزی یا ریالی را از دست داده اید.

نکته کلیدی: قرارداد شما باید آنقدر شفاف باشد که در زمان بروز اختلاف، نیازی به تفسیر نداشته باشد. اگر هنوز پیمانکار خود را انتخاب نکرده اید، پیشنهاد می کنیم ابتدا راهنمای خرید سیستم خورشیدی را مطالعه کنید.

۵ اشتباه قرارداد خورشیدی که ۹۰٪ سرمایه گذاران مرتکب می شوند

بزرگترین سرمایه گذاران ایرانی در ۱۴۰۴ این ۵ اشتباه را کرده اند:

۱: عدم ذکر Vendor List ساتبا

پیمانکار هر برندی می آورد! طبق بخشنامه ساتبا، فقط پیمانکاران در لیست وندور مجازند.

۲: نادیده گرفتن بند تعدیل ارزی

وقتی دلار از ۷۰ به ۱۰۰ هزار تومان می رسد، پیمانکار تعطیل می کند.

۳: قرارداد بدون “Right of First Refusal”

پیمانکار بعد تحویل، O&M را ۳ برابر گران تر می فروشد.

۴: عدم تست EL پنل ها

۳۰٪ پنل ها micro-crack دارند که با چشم دیده نمی شود.

۵: گارانتی بدون “Advance Payment Guarantee”

پیمانکار فرار می کند، ۲۵ سال گارانتی کاغذی!

انواع قراردادهای رایج در پروژه های خورشیدی (EPC، PPA و …)

در بازار انرژی، مدل های مختلفی وجود دارد. برای پروژه های صنعتی و نیروگاهی، رایج ترین مدل، قرارداد EPC (Engineering, Procurement, Construction) یا همان قرارداد EPC است. در این مدل، پیمانکار نیروگاه خورشیدی مسئولیت همه چیز از طراحی تا خرید و اجرا را بر عهده دارد و شما فقط کلید نیروگاه روشن شده را تحویل می گیرید. البته مدل های دیگری مثل PPA (قرارداد خرید برق) و O&M (بهره برداری و نگهداری) نیز وجود دارند که مکمل EPC هستند.

آگاهی از تفاوت این قراردادها به شما کمک می کند تا بدانید برای فروش برق به دولت دقیقاً چه تعهداتی باید بدهید و چه انتظاراتی داشته باشید.

مشخصات عمومی که هر قرارداد نیروگاه خورشیدی باید داشته باشد

یک قرارداد حرفه ای با جزئیات دقیق شروع می شود. کلی گویی در این بخش، راه فرار را برای بدعهدی باز می گذارد.

طرفین قرارداد و شفافیت نقش ها

در ابتدای قرارداد، باید هویت حقوقی کامل طرفین ذکر شود. اما مهم تر از نام، “نقش” آن هاست. آیا پیمانکار شما صرفاً یک نصاب است یا مسئولیت تأمین تجهیزات را هم دارد؟

• چک لیست:

  • آیا شناسه ملی و کد اقتصادی طرفین درج شده است؟

  • آیا نماینده قانونی امضاکننده دارای حق امضا است؟

  • آیا نقش مشاور و ناظر (در صورت وجود) تعریف شده است؟

اگر قصد دارید از پنل ها برای مصارف خاص مثل راه اندازی ماینر با پنل خورشیدی استفاده کنید، حتماً این موضوع را در بخش اهداف و نقش ها ذکر کنید تا طراحی متناسب با آن انجام شود.

موضوع قرارداد، ظرفیت و محل پروژه

موضوع قرارداد نباید فقط “احداث نیروگاه” باشد. باید بنویسید: “طراحی، تأمین تجهیزات، حمل، نصب، تست و راه اندازی نیروگاه خورشیدی متصل به شبکه با ظرفیت X کیلووات در محل Y”.

• چک لیست:

  • ظرفیت دقیق (DC و AC) مشخص شده است؟

  • مختصات جغرافیایی یا پلاک ثبتی محل پروژه درج شده است؟

  • نوع قرارداد (مثلاً EPC بودن) صراحتاً قید شده است؟

این دقت نظر به ویژه برای کسانی که قصد احداث مزرعه خورشیدی در مقیاس بزرگ را دارند، حیاتی است.

مبلغ، شرایط پرداخت و ارتباط با پیشرفت کار

هرگز کل مبلغ را اول کار پرداخت نکنید. پرداخت ها باید به “مایل ستون ها” (نقاط عطف پروژه) گره بخورند.

• پیش پرداخت: معمولاً ۲۰ تا ۲۵ درصد در ازای ضمانت نامه بانکی، پرداختی در اقساط (۴۰% پس از تحویل کارگاه، ۳۰% تجهیز کارگاه، ۳۰% پیشرفت اولیه).

• تأمین تجهیزات: پرداخت پس از ورود تجهیزات به سایت.

• نصب و اجرا: پرداخت پس از تکمیل مکانیکال و الکتریکال.

• حسن انجام کار: ۱۰ درصد مبلغ باید تا انتهای دوره گارانتی یا تحویل قطعی نزد کارفرما باقی بماند.

Scope of Work در قرارداد نیروگاه خورشیدی – قلب تپنده قرارداد

عبارت Scope of Work (شرح خدمات و محدوده کار) مهم ترین بخش فنی قرارداد است. اگر اینجا کم کاری کنید، پیمانکار می تواند از ارزان ترین تجهیزات یا بی کیفیت ترین روش های اجرا استفاده کند و شما حق اعتراض نخواهید داشت.

طراحی مهندسی (Basic & Detail Design)

پیمانکار موظف است قبل از هر کاری، نقشه ها را طراحی و تأییدیه بگیرد.

• چک لیست:

  • آیا طراحی شامل محاسبات سایه اندازی و چیدمان بهینه است؟

  • آیا نقشه های تک خطی (SLD) و کابل کشی (Cable Schedule) جزء تعهدات است؟

  • مسئولیت اخذ تاییدیه طرح اتصال به شبکه از اداره برق با کیست؟

اگر پروژه شما یک نیروگاه خورشیدی خانگی کوچک است، شاید نقشه ها ساده تر باشند، اما برای پروژه های صنعتی، این بخش خط قرمز است.

تأمین تجهیزات و مصالح؛ کیفیت را فدای قیمت نکنید

در این بخش باید برند، مدل و کشور سازنده تمام تجهیزات اصلی (پنل و اینورتر) و فرعی (سازه، کابل، تابلو) مشخص شود.

• چک لیست:

  • آیا برند پنل ها و اینورترها (TIER 1 بودن) مشخص شده است؟

  • آیا مشخصات فنی سازه (گالوانیزه گرم، ضخامت پوشش) ذکر شده؟

  • در صورت نوسان بازار، آیا مکانیزم تعدیل قیمت دیده شده است؟

برای انتخاب بهتر تجهیزات، پیشنهاد می کنیم مقاله تجهیزات آفگرید و آنگرید را مطالعه کنید تا با اجزای سیستم بیشتر آشنا شوید.

اجرا، نصب و استانداردهای HSE

نصب غلط می تواند راندمان بهترین پنل های جهان را نابود کند. قرارداد باید پیمانکار را ملزم به رعایت استانداردها کند.

• چک لیست:

  • آیا استانداردهای کابل کشی و ارتینگ (Earthing) قید شده است؟

  • مسئولیت تأمین اسکان، غذای کارگران و امنیت سایت با کیست؟

  • رعایت اصول ایمنی و HSE بر عهده پیمانکار است؟

تست ها، راه اندازی (Commissioning) و تحویل

نیروگاه نباید فقط “نصب” شود، بلکه باید “تست” شود.

• چک لیست:

  • لیست تست های مورد نیاز (تست عایقی، تست IV Curve، تست عملکرد حفاظتی) پیوست شده؟

  • دوره بهره برداری آزمایشی (مثلاً ۷۲ ساعت یا یک ماه) تعریف شده است؟

لیست Deliverableها در قرارداد؛ چه چیزی تحویل می گیرید؟

بسیاری از کارفرمایان فکر می کنند تحویل گرفتنی فقط “سخت افزار” است. اما اسناد فنی به اندازه خود پنل ها ارزش دارند.

مدارک و نقشه های مهندسی و As-Built

شما باید در پایان کار، نقشه های “چون ساخت” (As-Built) را تحویل بگیرید که دقیقاً نشان می دهد چه چیزی اجرا شده است، نه آنچه قرار بود اجرا شود. این نقشه ها برای تعمیرات آینده حیاتی هستند.

مدارک بهره برداری، آموزش و O&M

پیمانکار باید تیم شما را آموزش دهد.

• چک لیست:

  • ارائه دفترچه راهنمای بهره برداری و نگهداری (O&M Manual).

  • برگزاری دوره آموزشی (تئوری و عملی) برای پرسنل کارفرما.

  • ارائه لیست قطعات یدکی پیشنهادی (Spare Parts).

این بخش برای سیستم های خاص مثل برق اضطراری خورشیدی که در مواقع بحرانی باید عمل کنند، بسیار حائز اهمیت است.

ضمانت ها و گارانتی ها در قرارداد نیروگاه خورشیدی

اینجاست که تفاوت یک شرکت معتبر با یک واسطه مشخص می شود. ضمانت نیروگاه خورشیدی باید کتبی، شفاف و قابل پیگیری باشد.

ضمانت تجهیزات اصلی (Product Warranty)

تجهیزات خورشیدی عمر طولانی دارند، پس گارانتی آن ها هم باید طولانی باشد.

• پنل خورشیدی: معمولاً ۱۰ تا ۱۲ سال گارانتی محصول (علیه خرابی فیزیکی) و ۲۵ تا ۳۰ سال گارانتی راندمان خطی (حفظ حداقل ۸۰-۹۰% توان اولیه).

• اینورتر: معمولاً ۵ سال (قابل افزایش به ۱۰ سال).

برای درک بهتر تفاوت کیفیت ها، نگاهی به مطلب مقایسه پنل خورشیدی ایرانی و خارجی بیندازید.

ضمانت عملکرد نیروگاه (Performance Guarantee)

این مهم ترین ضمانت برای سرمایه گذار است. پیمانکار باید تضمین کند که نیروگاه با راندمان مشخصی (PR – Performance Ratio) کار می کند.

• چک لیست:

  • حد آستانه PR (مثلاً ۷۵-۸۵٪ بسته به شرایط سایت و داده های هواشناسی) مشخص شده است؟

  • اگر تولید نیروگاه کمتر از تضمین بود، پیمانکار چه جریمه ای می دهد؟ (معمولاً جبران ریالی کسری تولید).

فرمول محاسبه جریمه PR (در قرارداد بنویسید!)

فرمول ساتبا ۱۴۰۴:
J = (PR_Guaranteed – PR_Actual) × Capacity × Tariff × 365

مثال: ۱MW با PR ۸۰→۷۲٪ = ۲.۹ میلیارد جریمه سالانه

ضمانت حسن انجام کار و دوره تضمین

پیمانکار باید متعهد شود که تا ۱۲ یا ۲۴ ماه (دوره تضمین)، هر ایرادی که ناشی از نصب غلط یا تجهیزات معیوب باشد را با هزینه خود رفع کند.

جرایم تأخیر و معیارهای پذیرش؛ شوخی نداریم!

زمان در پروژه های خورشیدی یعنی پول. اگر پروژه در تابستان (اوج تابش) آماده نشود، ضرر بزرگی کرده اید.

تعریف Milestoneها و جریمه تأخیر (Liquidated Damages)

• چک لیست:

  • آیا برای هر مرحله (طراحی، خرید، نصب) تاریخ دقیق وجود دارد؟

  • جریمه تأخیر به صورت روزانه (مثلاً ۰.۵ درصد مبلغ قرارداد) تعیین شده است؟

  • سقف جریمه تأخیر (مثلاً ۱۰٪ کل قرارداد) مشخص است؟

اثر تأخیر بر قرارداد PPA

فراموش نکنید که نرخ خرید تضمینی برق ممکن است تغییر کند. اگر تأخیر پیمانکار باعث شود شما با نرخ کمتری قرارداد PPA ببندید، پیمانکار باید مابه التفاوت خسارت را بپردازد.

نکات حقوقی کلیدی و چک لیست عملی قرارداد

این بخش حکم کمربند ایمنی قرارداد شما را دارد.

تقسیم ریسک ها و فورس ماژور

چه کسی مسئول اخذ مجوز محیط زیست است؟ اگر نرخ ارز جهش کرد، چه می شود؟ اگر سیل آمد (فورس ماژور)، تکلیف چیست؟

• ریسک مجوزها معمولاً با کارفرماست، اما ریسک فنی با پیمانکار.

• ریسک نوسانات ارزی باید در قراردادهای ریالی شفاف سازی شود.

چک لیست عملی «قرارداد EPC نیروگاه خورشیدی»

این لیست را پرینت بگیرید و در جلسه مذاکره همراه داشته باشید:

• بررسی سوابق: آیا پیمانکار در لیست وندور لیست (Vendor List) توزیع برق یا ساتبا هست؟

• شفافیت Scope: آیا مرز کار (Battery Limit) مشخص است؟

• برند تجهیزات: آیا حق تغییر برند بدون اجازه کتبی کارفرما سلب شده است؟

• آزمایشات: آیا حق حضور نماینده کارفرما در تست های کارخانه ای (FAT) دیده شده؟

• بیمه: آیا پروژه دارای بیمه تمام خطر مهندسی و مسئولیت مدنی است؟

• فسخ: آیا حق فسخ یک طرفه در صورت تأخیر بیش از حد مجاز برای کارفرما وجود دارد؟

• خدمات پس از فروش: آیا قرارداد O&M جداگانه یا پیوست دیده شده است؟

این چک لیست حتی برای پروژه های کوچک مثل پنل خورشیدی خانگی نیز کاربرد دارد تا از کیفیت نصب مطمئن شوید.

کاربردهای خاص و نکات تکمیلی

گاهی قراردادها برای مصارف خاص بسته می شوند که نکات ویژه ای دارند.

قراردادهای کشاورزی و صنعتی

اگر هدف شما تأمین برق چاه کشاورزی است، پنل خورشیدی برای چاه کشاورزی نیاز به سازه هایی دارد که مزاحم عملیات زراعی نشود. در قرارداد باید قید شود که پیمانکار حق آسیب به زمین های کشت را ندارد. همچنین برای دامداری ها، انرژی خورشیدی برای دامداری باید سیستم هایی با حفاظت بالا در برابر گرد و غبار و رطوبت (IP بالا) در قرارداد لحاظ شود.

سیستم های نظارتی و گلخانه ها

برای پروژه هایی مثل دوربین مدار بسته خورشیدی، قرارداد باید شامل تضمین عملکرد باتری در روزهای ابری باشد (Autonomy days). همچنین در انرژی خورشیدی برای گلخانه، سایه اندازی پنل ها روی گیاهان باید در طراحی مهندسی قرارداد لحاظ شود.

آیا می دانید تعداد پنل خورشیدی مورد نیاز برای خانه شما چقدر است و چگونه باید در قرارداد ذکر شود؟

جمع بندی

قرارداد نیروگاه خورشیدی، سند ازدواج شما با سرمایه گذاری تان برای ۲۰ سال آینده است. یک قرارداد محکم، یعنی خواب راحت و سود تضمین شده. اما یک قرارداد ضعیف، شروع سال ها دوندگی در دادگاه هاست.

ما در دنیا سولار، نه تنها مجری نیروگاه های خورشیدی هستیم، بلکه به عنوان مشاور کنار شما می ایستیم تا مطمئن شویم هیچ بندی در قرارداد به ضرر شما نیست.

سوالات متداول

۱. مهم ترین بند در قرارداد نیروگاه خورشیدی چیست؟

بدون شک Scope of Work (شرح خدمات) و بند ضمانت عملکرد (Performance Guarantee) مهم ترین بخش ها هستند که کیفیت و درآمد شما را تضمین می کنند.

۲. آیا قرارداد EPC شامل اخذ مجوزها هم می شود؟

معمولاً در قرارداد EPC، پیمانکار مدارک فنی و نقشه ها رو تهیه می کنه، اما مجوزهای اصلی ساتبا (پروانه احداث و PPA) به نام کارفرما صادر می شه و پیگیری نهایی با کارفرماست.

۳. تفاوت قرارداد EPC و PPA چیست؟

قرارداد EPC برای “ساخت” نیروگاه بین شما و پیمانکار بسته می شود. اما PPA قرارداد “خرید برق” بین شما و دولت (ساتبا) است.

۴. چه تضمینی برای عملکرد پنل ها در هوای ابری وجود دارد؟

در قرارداد باید بر اساس داده های هواشناسی منطقه، میزان تولید سالانه تضمین شود. برای اطلاعات بیشتر مقاله پنل خورشیدی در هوای ابری را بخوانید.

۵. چطور از کیفیت تجهیزات مطمئن شویم؟

در قرارداد باید لیست سازندگان مورد تایید (Vendor List) ذکر شود و پیمانکار ملزم به ارائه گواهی اصالت کالا (Certificate of Origin) و نتایج تست باشد. برای شناخت انواع نیروگاه ها، مطلب انواع نیروگاه خورشیدی را ببینید.